Een toekomstbestendige dynamische binnenstad vraagt om andere vormen van ‘beleving’: om een stedelijke dynamiek die aansluit bij behoeften van mensen en organisaties die in de binnenstad willen wonen en werken. Met name kleine en middelgrote steden zijn gebaat bij een bredere integrale gebiedsgerichte benadering om hun ambities te verwezenlijken.

Achtergrondartikel: Winkels eruit? Wonen erin!

Door Christel van Wijk (RUIMTEVOLK) en Hanneke van Rooijen (Platform31)

"Welcome to the experience economy." Al in 1998 werd de term ‘beleveniseconomie’ geïntroduceerd door de wetenschappers Joseph Pine en James Gilmore. Beleving werd gezien als instrument en strategie om in te spelen op de veranderende behoefte van de consument. De beleveniseconomie en het vergroten van de dynamiek en vitaliteit is deze eeuw een belangrijke belofte geworden voor de transformatieopgave van binnensteden. De focus lag daarbij met name op de binnenstad als winkelgebied. Maar een toekomstbestendige dynamische binnenstad vraagt ook om andere vormen van ‘beleving’: om een stedelijke dynamiek die aansluit bij behoeften van mensen en organisaties die in de binnenstad willen wonen en werken. Met name kleine en middelgrote steden zijn gebaat bij een bredere integrale gebiedsgerichte benadering om hun ambities te verwezenlijken.

Leegstand in Heerlen

In 2017 stond ruim negen procent van het winkelvloeroppervlakte leeg volgens het Planbureau voor de Leefomgeving. De vitaliteit van binnensteden en dorpskernen staat hoog op de agenda’s van gemeenten. Nieuwe gemeentebesturen hebben de opgave massaal opgenomen in hun coalitieakkoord. Het versterken en behouden van het winkelaanbod zijn daarbij doorgaans het vertrekpunt. Daarmee ligt een eenzijdige focus op behoud of versterking van het winkelaanbod op de loer. Dit terwijl de binnenstad van de toekomst naast winkelgebied ook de plek kan zijn van bruisende woon- en werkmilieus. Wie met een brede blik naar de functie en rol van binnensteden in de stedelijke dynamiek kijkt, creëert nieuwe oplossingen en handelingsperspectieven voor verschillende partijen.

Beleving als motief – wonen en werken

De aanwezigheid van dynamiek, ontmoetingsplekken, activiteiten en de nabijheid van voorzieningen speelt steeds vaker een rol in de vestigingskeuzes die mensen en bedrijven maken. Zo zoeken bedrijven en zelfstandige professionals elkaar steeds vaker op in centraal gelegen innovatiemilieus en co-working spaces voor interactie en samenwerking. Van de Seats2Meet vestigingen, tot koffiebarretjes, bedrijfsverzamelgebouwen en broedplaatsen. De filosofie is dat bedrijven in een gedeelde werkomgeving elkaar laagdrempelig kunnen ontmoeten en hun professionele netwerk kunnen uitbreiden. Daarbij zorgt ontmoeting voor dynamiek en bijvoorbeeld flexplekken dragen bij aan een bruisende, creatieve sfeer . De binnenstad leent zich hier prima voor.

“Binnensteden hebben troefkaarten om in deze brede ‘beleving’ te voorzien”

Ook passen bruisende binnensteden met voorzieningen, activiteiten en werkplekken steeds vaker in de woonbehoefte van zowel kleine huishoudens als gezinnen. Het onderzoek onderzoek ‘De Veerkrachtige Binnenstad’ (2015) van het PBL noemt in dit verband verschillende redenen om in de binnenstad te willen wonen: de nabijheid van voorzieningen, de aantrekkelijkheid van historische gebouwen, de bijzondere sfeer, aanwezigheid van cultureel erfgoed en hoogwaardige voorzieningen zoals theater en musea. Kwaliteit van leven gaat ten slotte ook over de nabijheid van cultuur, voorzieningen, ontmoetingsplekken en verblijfskwaliteit. Van oudsher zijn deze functies vooral te vinden in de binnenstad. Volgens de onderzoekers zoeken deze functies elkaar op en versterken elkaar.

Fundamenten voor een nieuwe gebiedsgerichte strategie

Kortom, binnensteden hebben troefkaarten om in deze brede ‘beleving’ te voorzien. Een brede gebiedsgerichte benadering voor winkelen, wonen en werken biedt daarom veel kansen voor de transformatie van binnensteden. We zetten vijf fundamenten op een rij.[1]

 

  1. Vertrek vanuit het eigen DNA. De identiteit en het onderscheid vermogen van binnensteden is belangrijk om vitaal te blijven. De geschiedenis en het karakter van een binnenstad biedt inspiratie en aanknopingspunten voor nieuwe duurzame strategieën. De historie van de binnenstad kan gebruikt worden om de identiteit en beleving te versterken. Bestaande cultuur en netwerken bieden kansen om ambities, plannen en geldstromen te verbinden en verwezenlijken. Binnensteden zijn in staat om zichzelf opnieuw uit te vinden omdat ze unieke kenmerken hebben zoals locatie, voorzieningen, historie en bijzondere gebouwen. Dit begint bij het beantwoorden van de vraag welke richting steden en dorpen op willen en kunnen.

 

  1. Ruimte voor (nieuwe) functies en functiemenging. Binnensteden sluiten in toenemende mate aan op de behoeftes en wensen van huishoudens en organisaties. Er liggen kansen om hier beter op in te spelen, bijvoorbeeld door ruimte te bieden aan nieuwe concepten en functiemenging. Het combineren van functies versterkt de aantrekkelijkheid van de stad voor verschillende doelgroepen en op verschillende Leegstaande winkelpanden en kantoren hebben de potentie om getransformeerd te worden naar nieuwe functies zoals wonen, werken, cultuur, onderwijs, ontmoeting en zorg. Deze herbestemming of transformatie dient op grotere schaal, strategischer en duurzamer plaats te gaan vinden dan nu het geval is.

 

  1. Nieuwe governance en strategische samenwerkingen: regionaal en lokaal. Een dynamische binnenstad is het gedeelde eigenbelang van overheden, bewoners, ondernemers en investeerders. Toch wordt de verbinding tussen belangen en behoeftes nog nauwelijks gelegd binnen de context van de binnenstad als gebied of in projecten. Terwijl partijen, onderhevig aan snelle veranderingen, zelfstandig het verschil niet kunnen maken. Samenwerking, afstemming en participatie zijn kernwoorden bij nieuwe samenwerkingen in de binnenstad. Succesvolle binnenstadssamenwerking betekent schaken op diverse borden. Een binnenstadsorganisatie is verantwoordelijk voor vragen als ‘hoe kies je samen koers, maak je onderscheidende keuzes en boek je tastbare resultaten’? Er wordt geëxperimenteerd met nieuwe spelers en nieuwe samenwerkingen zoals een BedrijfsInvesteringsZone (BIZ), steeds vaker ook met vastgoedpartijen hierin vertegenwoordigd. Regionale samenwerkingen kunnen agglomeratie- en innovatiekracht vormen.

 

  1. De binnenstad als showroom van de lokale (circulaire) economie. Lokaal ondernemerschap is een krachtige troef. Lokale ondernemers zijn belangrijk voor (het beleven) van de identiteit van de binnenstad. De binnenstad leent zich bij uitstek als showroom voor ambacht, producten en diensten die in een stad of regio wordt gemaakt en kan als vliegwiel dienen voor gebiedsontwikkelingen en activiteiten. Denk hierbij aan de opkomst van circulaire economie: met de zogenaamde stromenanalyse van materialen kunnen materialen die in een wijk overbodig worden (bijvoorbeeld vanwege sloop) geïdentificeerd worden en hergebruikt voor (nieuw)bouw elders in de (binnen)stad. Aanvullend zou het aanstellen van een materialenmakelaar deze ontwikkeling kunnen versterken evenals het aansluiten bij het initiatief materialenpaspoort waardoor meer standaardisatie in mogelijkheden van herbruikbaarheid zichtbaar wordt.

 

  1. Ruimte voor tijdelijk initiatief. Tijdelijke invulling van een pand kan bijdragen aan de beleving. Dit sluit aan bij de trend van ‘flexgoed’ dan ‘vastgoed’: een pand kan het ene moment worden gebruikt als ontmoetingsplek en het andere moment als tijdelijke flexwerkplek. Noem het ‘permanente tijdelijkheid’. Maar waarschijnlijk is dat flexibele verhuur van vastgoed onderdeel wordt van de nieuwe werkelijkheid. Het verdient daarom aanbeveling om op grotere schaal te experimenteren met tijdelijke/pop-up initiatieven.

Kennisnetwerk Nieuwe Binnensteden

De binnenstad biedt veel kansen. Kennisontwikkeling, -deling, (regionale) samenwerking en netwerkvorming is belangrijk. Het Kennisnetwerk Nieuwe Binnensteden (KNB) is een kennisprogramma van een aantal provincies (Gelderland, Limburg, Noord-Holland en Zuid-Holland) en ondersteunt lokale overheden, ondernemers en andere stakeholders met kennis- en ondersteuningsvragen. Het Kennisnetwerk Nieuwe Binnensteden gaat aan de slag om kennis en ervaringen over binnenstadsaanpakken uit te wisselen en zorgt voor inspirerende netwerken en bijeenkomsten zoals de binnenstadslabs. Met het Kennisnetwerk Nieuwe Binnensteden kunnen we helpen om de transitie van de binnenstad te versnellen, waar de binnenstad niet enkel een monofunctioneel winkelhart is maar een stadshart met wonen, werken, winkelen, zorg en andere passende functies.

Literatuur

Evers, D. et al. (2015). De veerkrachtige binnenstad. Den Haag: PBL.

Pine, B. J., & Gilmore, J. H. (1998). Welcome to the experience economy. Harvard business review76, 97-105.

Rooijen, H., Heebels, B., Machielse, K., & Heeger, A. (2018). De nieuwe binnenstad. Toekomst van de binnenstad in een tijd van big data en circulaire economie. Den Haag: Platform31.

Ruimtevolk/Trendbureau Overijssel. (2013). Toekomstverkenning binnen Overijssel. Geraadpleegd op 18 oktober 2018 van https://ruimtevolk.nl/publicaties/toekomstverkenning-binnensteden-overijssel/.

Zwart, B.A.M. de, Pijs, T.S., & Schram. N.B. (red.) (2018). De Ondernemende Binnenstad. 5 Cahiers: De factor mens, Organisatiekracht, Onderscheidingskracht, Betaalbaarheid, Vitaliteit. Eindhoven: Fontys Hogeschool Management Economie en Recht.

 

 

[1] Zie voor een meer uitgebreide beschrijving de beleids-/ontwikkelrichtingen in de publicatie ‘De Nieuwe Binnenstad’ van Platform31: https://www.platform31.nl/publicaties/de-nieuwe-binnenstad

 

Fotografie: Pim Geerts / Ruimtevolk.

X

Blijf op de hoogte

Ontvang 4 keer per jaar in één nieuwsbrief, aangevuld met nieuwe publicaties, informatie over bijeenkomsten, best practices en blogs.