Diverse regio's werken aan regionale visies en programma's. Denk aan woningbouw, energietransitie en arbeidsmarkt. Maar integrale regionale visies op de toekomst van binnensteden en dorpskernen zijn er weinig. Een gemiste kans.

Achtergrondartikel: Regionale samenwerking binnensteden nog onwennig

Door Kennisnetwerk Nieuwe Binnensteden

Binnen je regio elkaar niet beconcurreren maar juist aanvullen. Een mooi streven waar geen enkele gemeente het mee oneens is. Met dat doel wordt er dan ook in diverse regio’s gewerkt aan regionale visies en programma’s bijvoorbeeld op gebied van woningbouw, energietransitie en arbeidsmarkt. Maar integrale regionale visies op de toekomst van binnensteden en dorpskernen zijn er weinig. Een gemiste kans.

In de publicatie “Succesvolle transitie van winkelgebieden door Regionale Afstemming” wordt geconstateerd dat veel gemeenten met winkeliers, vastgoedontwikkelaars en beleggers gezamenlijk werken aan een lokale aanpak, maar dat lokale oplossingen en wensen soms wel een grens kennen. Bovendien verlangt de Ladder voor Duurzame Verstedelijking dat gemeenten hun detailhandelsplannen regionaal afstemmen. De publicatie stelt dat hierbij een duidelijke taak is weggelegd voor provincies als regionale belangenbehartiger om samen met betrokkenen tot grensoverschrijdende inzichten en oplossingen te komen. Door heel het land, van Parkstad Limburg tot de regio IJmond, wordt op regionale schaal gewerkt aan het opschalen van de aanpak van binnensteden. Maken deze trajecten hun belofte waar? Gaat dit samen met het terugdringen van overaanbod aan geplande en al bestaande winkelmeters? Zoals is afgesproken in de provinciale Retaildeals. Waar liggen de kansen en waar zijn de drempels om tot uitvoering te komen? We bekijken de aanpak en resultaten in enkele regio’s: IJmond, Arnhem-Nijmegen en de Cleantech regio. Alle drie de projecten zijn gestart vanuit de urgentie om een bijdrage te leveren aan de aanpak van winkelleegstand.

Breder verhaal

De IJmond-gemeenten Beverwijk, Heemskerk en Velsen hebben een regionale detailhandelsvisie gemaakt. Hoofdopgaven van de visie ‘Naar een krachtige retailstructuur in de IJmond’ zijn het reduceren van winkelmeters en focus op de kansrijke winkelgebieden. Hieruit spreekt de wens om het accent te verleggen van uitbreiding en toevoeging naar het werken aan kwaliteit en onderscheidend vermogen. In de visie wordt gesteld dat zo’n visie vooral nodig is omdat de snel veranderende wereld van detailhandel een scherpe regie vergt. Er is een nieuwe hoofdwinkelstructuur geformuleerd voor de regio rond (potentieel) kansrijke winkelgebieden. ‘Regionaal wat moet, lokaal wat kan’ is het devies in de IJmond. De regionale visie is daarmee een kapstok voor lokale uitwerkingen die worden gemaakt in de drie gemeenten.

 

Deze aanpak is nog sterk gericht op retail. De vraag is of anno 2018 niet een bredere integrale strategie nodig is om tot logische afwegingen en keuzes over de nieuwe binnenstad te komen. Een strategie gericht op meer dan winkels alleen en die vooral ingaat op de vraag: wat zijn slimme gebiedsbrede strategieën voor binnensteden? In deze benadering is het belangrijk om oog te hebben voor het wenkende perspectief voor alle belanghebbenden. Daarin zouden ook onder andere wonen, werken, mobiliteit en transformatie meegenomen moeten worden. Er liggen kansen om de aanpak te verbreden: de binnenstad niet enkel als een monofunctioneel winkelhart maar als stadshart met brede functies.

Vergelijkbare en verschillende opgaven

Een voorbeeld van een bredere aanpak vormt het “Icoonprogramma Bruisende Binnensteden aan de Rivier’’ van de gemeenten Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland. Het zet in op binnensteden als het kloppende hart van de stad. In de aanpak in Arnhem en Nijmegen wordt onderkend dat in de afgelopen periode vooral de recreatieve winkelfunctie dominant was in de binnenstad. De steden kiezen er nu voor te gaan werken aan de transformatie van ‘place to buy’ naar ‘place to meet’. In hun aanpak geven Arnhem, Nijmegen en de provincie Gelderland prioriteit aan investeringen die de potentie van de binnensteden vergroten op gemeenschappelijke en onderscheidende opgaven. De overheden hebben dit vertaald naar programmalijnen zoals het versterken van complementariteit, het stimuleren van andere dan retailfuncties, de transformatie van de binnenstad aanjagen en het versterken van de relatie van de binnensteden van de twee steden met de rivier, het omliggende groen en de stations.

 

Het icoonprogramma is een soort investeringsprogramma dat bouwt op de analyse van het DNA van de regio en de zoektocht naar profilering van beide steden. Veel steden hebben als ambitie om hun stadscentra en winkelgebieden nadrukkelijker te profileren op de eigen geschiedenis, het karakter of ‘DNA’. En zich op die manier meer te onderscheiden. Dat hinkt in Arnhem en Nijmegen nog een beetje op twee gedachten. Enerzijds wordt er ingezet op vergelijkbare opgaven en anderzijds op verschillende opgaven. Beiden zetten in op de verbinding met groen en de rivier, wat ook in de projecten terug te zien is. Het onderscheidende van de twee steden en de complementariteit komen nog wat minder uit de verf en zit in de projecten vooral in trajecten voor de lange termijn. Dat moet zich dus nog gaan bewijzen en is een kwestie van een lange adem.

Scherpe keuzes

De vraagstukken rond complementariteit en een sterk gedeeld verhaal komen samen in de Cleantechregio Stedendriehoek. Deze regio profileert zich als Cleantech Regio en werkt op regionale schaal aan een aanpak voor binnensteden en dorpskernen. Basis voor de aanpak in de Cleantech regio is dat de opgaven en kansen in de binnensteden en dorpskernen binnen de Cleantech Regio specifiek en locatiegebonden zijn: ze hebben allen hun eigen context. Belangrijke keuze daarin is dat er onderscheid is gemaakt tussen de grote binnensteden en dorpskernen. In de zoektocht naar ‘bruisende binnensteden en vitale dorpskernen’ liggen er kansen om in de regionale context binnensteden en dorpskernen binnen hun eigen context en kansen te ondersteunen en op die manier en door middel van goede verbindingen gebruik te laten maken van elkaar. En om gezamenlijk complementariteit en een compleet en hoogwaardig voorzieningenaanbod, op het vlak van winkelen, cultuur, zorg en onderwijs, te creëren.

Het vraagt om visie, maar ook om lef en moed van de regio om daarbij niet te vertrekken vanuit het egalitaire grondbeginsel – het nastreven van gelijkheid – maar vanuit een regio die optimaal profiteert van ‘borrowed size’. Een regio die Apeldoorn, Deventer en Zutphen ondersteunt met het versterken van het eigen profiel en karakter. Deze steden hebben de potentie om zich vanuit hun eigen positie en kracht, hun intrinsieke DNA en netwerkkracht, te ontwikkelen tot bruisende binnensteden met sterke regionale centrumfunctie met eigen signatuur, met een excellent winkelaanbod, aantrekkelijke woon- en werkmilieus, (Cleantech) innovatiemilieus en hoogwaardige locaties voor ontmoeting en cultuur. Dit alles kan alleen worden bereikt als voldoende scherpte aangebracht wordt in profilering en ambities, onnodige concurrentie wordt vermeden en regionale samenwerking door middel van ontwikkeling van instrumenten en bundeling van inzet en middelen wordt georganiseerd. Om tot scherpe keuzes voor programma’s en projecten te komen, moeten zowel voor de dorpskernen als voor de drie grote steden selectiecriteria en een afwegingskader worden opgesteld. De projecten dienen in de steden identiteitsversterkend te zijn, gekoppeld aan het DNA van de stad om zo inhoud te geven aan de ambitie om de regionale centrumfunctie van de drie grote steden te versterken. Voor de dorpskernen moeten de projecten de ambitie concretiseren om de lokale centrumfunctie te versterken en dienen ze de vitaliteit van de kernen te borgen of te versterken. Om die sprong daadwerkelijk te kunnen maken is er nog wel een stap te zetten. De scherpte van de profielen van de verschillende binnensteden en de complementariteit is nog niet volledig uitgedacht.

Opgaven voor een regionale aanpak binnenstad anno 2018                                  

De voorbeelden laten zien waar de opgaven voor een regionale aanpak van binnensteden anno 2018 liggen. Die ligt allereerst in het verbreden van de binnenstadsaanpak als retailvraagstuk naar een integrale gebiedsaanpak voor winkelen, verblijven, wonen en werken. Tweede opgave is het werken aan een strategie op zowel lokale als regionale schaal dat helpt bij het verbinden van diverse projecten en geldstromen die samenkomen in de binnenstad. Het is nog een hele opgave om te bouwen aan een verhaal dat door iedereen wordt omarmd. Derde opgave is voorkomen dat de wens om een verhaal te schetsen waar iedereen zich in kan vinden ten koste gaat van het maken van keuzes. De derde opgave is daarmee tegelijkertijd blijven hameren op de noodzaak om scherpte te vinden op wat de binnensteden op regionale schaal delen of waar ze elkaar juist aanvullen. In de regio IJmond, Arnhem en Nijmegen en de Cleantech regio zijn er in ieder geval zeker bouwstenen te vinden voor het bouwen van een regionale visie die uitnodigt tot uitvoering.

 

Fotografie: Masha Bakker, RUIMTEVOLK

X

Blijf op de hoogte

Ontvang 4 keer per jaar in één nieuwsbrief, aangevuld met nieuwe publicaties, informatie over bijeenkomsten, best practices en blogs.